ایران در جنوب غرب آسیا

این فیلم مخاطب را با ویژگی و اهمیت خلیج فارس را از گذشته تا به حال آشنا می سازد. ویژگی هایی مانند تجارت دریایی ، صید وصیادی ، تنوع زیستی ، اسكله ها و بنادر متعدد، وجود معادن و منابع ارزشمند ، ذخایر عظیم نفت و انرژی ، منایع اولیه پتروشیمی ، نیروی هیدرولیك ، منابع سرشار گاز ، تنوع زیستی .

تنوع زیستی

خلیج فارس با دارا بودن ویژگی های جغرافیایی و ارزشهای بوم شناختی و همچنین مشخصات آب شناسی ( فاكتورهای فیزیكی و شیمیایی ) خاص خود ، یكی از نادرترین بوم سازگان ها به شمار میرود که مجموعه ایی از موجودات زنده منحصر به فردی را بوجود آورده است . علاوه بر آن خلیج فارس از محدوده ها و مناطق مشترك خشكی و دریا و یا به عبارت دیگر، نواحی ساحلی متنوعی تشكیل شده است.  محیط زیست ساحلی این حوضه در واقع یك سیستم تكامل یافته طبیعی و در بر گیرنده پیچیده ترین و در عین حال غنی ترین بوم سازگان های مولد بر روی كره زمین  می باشد. خلیج فارس به عنوان مجموعه ای کامل و شامل تعداد قابل ملاحضه ای از منابع و مناطق دریایی حساس شناخته شده است
جنگل های حرا ، خوریات ، مصب رودخانه ها ، آبسنگهای مرجانی ، خلیج های كوچك ، پهنه های گلی جزر و مدی ، كرانه های سنگی و صخره ای ، سواحل شنی و   ماسه ای ، اراضی پست و آبگیرهای شور و لب شور. همچنین تعداد قابل توجهی از جزایركوچك و بزرگ نیز وجود دارند كه مجموعا زیستگاههای ارزشمند و پناهگاههای امن برای آبزیان ، پرندگان ساحلی و دریایی و محل تخم گذاری لاكپشت های دریایی محسوب  می شوند.

به طور كلی تنوع محیطی و زیستگاهی در حوزه خلیج فارس موجب حضور  گونه های بسیار متنوعی از جوامع گیاهی شامل فیتوپلانكتونها ، جلبكها ، علفهای دریایی و همچنین جوامع جانوری شامل  گروه عظیمی از بی مهرگان نظیر اسفنجها ، مرجانها ،   شقایق ها ، خارتنان ، نرم تنان ، سخت پوستان و مهره داران دریایی ویا وابسته به محیط دریا منجمله ماهیان ، خزندگان ، پستانداران و پرندگان شده است بر اساس آخرین تحقیقات به عمل آمده و مقایسه و بررسی منابع موجود تا كنون 465 گونه ماهی متعلق به 101 خانواده و 24 رده از آبهای خلیج فارس گزارش شده است كه طبق نظر محققین این تعداد حدود 70 % كل نمونه های موجود در خلیج فارس است . پستانداران خلیج فارس شامل 13 گونه اند كه عبارتند از 6 گونه نهنگ ، 5 گونه دلفین ، 1 گونه پورپویز و 1 گونه گاو دریایی . در این میان گونه گاو دریایی در ردیف جانوران در معرض انقراض و در فهرست CITES قرار دارند . همچنین نهنگ گوژپشت ، نهنگ قاتل وپورپویز به عنوان گونه های كمیاب و نادر محسوب می شوند . از میان 8 گونه لاكپشت دریایی شناسایی شده در آبهای جهان 5 گونه به پهنه های آبی خلیج فارس و دریای عمان وارد می شوند كه دو گونه لاكپشت سبز و لاكپشت منقارعقابی در مناطق پراكنده ای از سواحل جنوب ایران حضور دارند . این گونه ها همگی از جمله جانوران ذكر شده در فهرست CITES می باشند .

محیط زیست دریایی خلیج فارس و دریای عمان بدلیل شرایط اکولوژیک خاصی که دارند و بهره گیری هایی که از این محیط و منابع آن می شود در معرض خطراتی قرار گرفته است . نیمه بسته بودن خلیج فارس با پایین بودن میزان جابجایی و تبادل آب با اقیانوس هند ، کمبود میزان بارندگی سالانه و کافی نبودن آبهای ورودی به دریا با تبخیر بیش از اندازه آب ، بطور طبیعی ظرفیت دریای پارس را در زمینه پخش و پراکندگی و خود پالایی آلودگی ها محدود ساخته است .

صید وصیادی

دریای پارس از لحاظ داشتن انواع و اقسام ماهی و جانوران دریایی در ردیف غنی ترین دریاهای جهان است.

صید و صیادی در سواحل ایران به قدمت تاریخ تمدن بشر بر می گردد .

كل پهنه خلیج فارس به عنوان فلات قاره زمینه مساعدی را برای باروری بوجود آورده است . کمتر از 5/0 درصد کل صید جهان در خلیج فارس صورت می گیرد . نزدیک به 88000 تن از آبزیان خلیج فارس و دریای عمان توسط کشورهای منطقه سالیانه برداشت می شود از این مقدار 21000 تن یا معادل 24% آن را گروه های سطح زی بزرگ تشکیل می دهند ،از مهمترین آبزیانی که در خلیج فارس صید می شود ، میگو است . میگو خلیج فارس از مرغوب ترین میگوهای جهان است و به عنوان یک ماده غذایی پر پروتئین دارای جاذبه صادراتی در کشورهای اروپایی و ژاپن است.

 اهمیت تجاری

دریای پارس از روزگاران کهن شاهراه بازرگانی و از دریا های پر رفت و آمد بوده و شرق و غرب را بهم پیوسته است . آثار باستانی در ریشهر و جزیره خارک نشان می دهند که در آن روزگار عیلامیان از این نقاط برای سکونت ، کشتیرانی و تجارت در کناره های دریای پارس استفاده می کردند . استفاده از راه دریایی در تجارت ، فن کشتیرانی را نیز ترقی داد و بتدریج دامنه رفت و آمد با کشورهای آن سوی دریای پارس نیز وسعت گرفت . عمده ترین کالاهای تجاری در زمانهای گذشته عبارت بودند از : ادویجات هندی ، پارچه های زری ، ظرفهای سیرامیک ، کاغذ و ابریشم چینی ، چوب و عاج آفریقا ، کتان مصری ، فرش ، گلاب و قیر ایران ، ظرفهای طلا و نقره روم و مروارید دریای پارس و دهها کالای دیگر . با گسترش دین اسلام ، زمینه های مساعد برای رشد اقتصادی منطقه خلیج فارس فراهم آمد و بندرهای آن بصورت پایگاههای اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی در آمدند و مناسبات بازرگانی کشورهایی که در فاصله میان دو اقیانوس هند و اطلس و چهار دریای بزرگ ( مدیترانه ، دریای سیاه ، دریای سرخ و دریای پارس ) قرار داشتند اهمیت فراوان کسب کرد.

پیدا شدن نفت در سده 20 میلادی ، در خوزستان و ایجاد بندر نفتی آبادان و رفت و آمد کشتی ها در خلیج فارس و رکود بازرگانی خارجی در دریای خزر به علت انقلاب روسیه تزاری ، سبب توجه بیشتر به خلیج فارس و انجام اقداماتی نظیر ایجاد راه آهن سراسری از مرکز ایران تا سواحل خلیج فارس و توسعه وایجاد تأسیسات جدید در بندر بوشهر ، بندر عباس و خرمشهر گردید . بدین ترتیب از سال 1318 ه. ش. به بعد میزان صادرات ایران فزونی یافت . از سال 1327 ه.ش. نیز با تشکیل سازمان برنامه ریزی کشور و تنظیم سیاست اقتصادی ، اقدامهایی در توسعه و رشد اقتصادی خلیج فارس به عمل آمد .
در حال حاضر کشور عزیزمان بدلیل داشتن امکانات تجاری بسیار و نیز به جهت نزدیکی به کشورهای کرانه های جنوبی خلیج فارس و با توجه به اینکه از بزرگترین کشورهای منطقه می باشد ، قادر است حجم بیشتری از بازار این کشورها را به خود اختصاص دهد . تحقق این امر موجب افزایش صادرات غیر نفتی ایران و هم پیوندی بیشتر اقتصادی کشورهای حاشیه خلیج فارس به اقتصاد ایران می شود .

 معادن و منابع طبیعی

در سواحل ، فلات قاره و جزایر دریای پارس معادن و منابع طبیعی بسیاری وجود دارند که عبارتند از : نمک ، سنگ شیشه ، گو گرد ، سرب ، مس ، آهن ، خاک سرخ، جیوه ، منگنز ، زاج ، کرومیت ، سنگ سیمان ، سنگ سفید ، گچ ، آهک ، پنبه کوهی ، الماس ، فیروزه ، طلا ، نقره ، نفت ، گاز و … . اما مهمترین و ارزشمند ترین منابع قابل بهره برداری خلیج فارس در حال حاضر نفت و گاز است . در تمامی نواحی خلیج فارس و اطراف آن چندین عامل مهم موجب گردیده که منابع مهمی از نفت به وسعت زیاد در آن یافت شود و این منطقه را از پر ثروت ترین مناطق دنیا سازد ، این عوامل عبارتند از : نخست رسوب و ته نشینی مواد موجود در آب دریا بدون انقطاع طی دوره پرمین تا دوره میوسن ، سپس مواد آلی رسوبی با گلهای آهکی مدفون شده و در ته دریا به اندازه ای انبوه و جمع شده که بعدها پس از تغییر شیمیایی و بیوشیمی سنگهای پر از مواد نفتی با قطر زیاد و طول و عرض وسیع تشکیل شود . بعد از آن حرکات زمین سبب تا خوردن قشر زمین (لایه ها) گردیده و باعث تشکیل یک دسته قوس های مقعر و محدب با طاقدیس ها و ناودیس ها گردد ، بواسطه متخلخل بودن سنگها مواد نفتی از هر سو بدان انتقال یافته و در مناطق رأس ، قوسهای برآمده گرد آیند و بدین ترتیب این طبقات سنگ مخزن نفت شده و آنرا در خود نگه دارند .

نقاط قوت و قابلیت‌های منطقه اهم این قابلیت‌ها را می‌توان به شرح زیر صورت‌بندی کرد:

۱-وجود منظقه آزاد تجاری- اقتصادی چابهار.

۲-وجود سواحل مناسب.

۳-زمین و پس کرانه‌های مناسب در امتداد ساحل.

۴-وجود بسترهای عالی برای ترانزیت و کشتیرانی تجاری.

۵-وجود مناطق دریایی ارتش

۶-وجود شرایط لازم برای گسترش یگان‌های نظامی.

۷-وجود خلیج‌های کوچک (خورها).

۸-وجود سواحل با قابلیت‌های دفاعی مناسب.

۹-وجود زمینه همگرایی سران طوایف و قبایل با نظام جمهوری اسلامی.

۱۰-آب‌های آزاد و عمق عملیاتی مناسب در دریای عمان.

۱۱-وجود پایگاه‌های هوایی و پدافند هوایی ارتش در منطقه.

۱۲-انطباق منطقه‌بندی نظامی با تقسیمات سیاسی.

نقاط ضعف و آسیب‌پذیری‌های منطقه

۱-پایین بودن سطح رفاه عمومی مردم منطقه.

۲-دوری منطقه نسبت به مرکز.

۳-فرهنگ قومی و عشیره‌ای مردم.

۴-ترانزیت مواد مخدر از کشورهای همجوار.

۵-وجود سلاح‌های غیرمجاز در منطقه که به نا‌امنی‌ها دامن می زند.

۶-وجود مبادی قاچاق در استان.

۷-توزیع نامناسب و ناعادلانه امکانات کشوری و زیرساخت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی.

۸-عدم وجود اشتغال پایدار.

۱۰-شرایط اقلیمی و کمبود آب.

۱۱-عدم سازماندهی برای صید در مقیاس صنعتی.

۱۲-اجرایی نشدن طرح جامع مدیریت.

۱۳-عدم به کارگیری نیروهای مدیریتی بومی.

۱۴-تراکم بسیار نامناسب جمعیت.

۱۵-نامناسب بودن ساختار ارتباطات رسانه‌ای در منطقه.